Ég heyrði í útvarpinu að það var verið að vitna í skjöl á Þjóðskjalasafni um landamerki. Hvað get ég fundið um þau á safninu?

Skjöl varðandi landamerki jarða er almennt að finna í svonefndum landamerkjabókum í skjalasöfnum sýslumanna. Flestar landamerkjabækur eru enn hjá embættunum, en nokkrar eru á Þjóðskjalasafni. Auk þess eru landamerki stundum tilgreind í afsölum, jarðamötum, byggingarbréfum og víðar í sýsluskjölum.

Upplýsingar um jarðir kirkna og umboða (klaustra) er einnig að finna í skjalasöfnum kirkna (presta) og skjalasöfnum umboðanna (hinna fornu klaustraeigna). Landamerkjalýsingar, sem fram koma við sölur klaustra- og kirkjujarða, eru yfirleitt samhljóða lýsingum í landamerkjabókum sýslumanna, a.m.k. á það við um jarðasölur eftir 1880. Upplýsingar um sölu kirkju- og umboðsjarða er að finna í gögnum stjórnarráðsins eftir 1904. Þeir sem vilja rannsaka þessi skjöl komi á lestarsal Þjóðskjalasafns.

Borgarskjalasafn Reykjavíkur og héraðsskjalasöfn varðveita skjöl um landamerki jarða innan sinna svæða og hvaða lönd tilheyra sveitarfélögum þeirra.

Skjöl um efnahag
Upplýsingar um efnahag manna á síðari öldum má finna víða í söfnum Þjóðskjalasafns, Borgarskjalasafns og héraðskjalasafna. Þær er að finna í manntalsþingabókum sýslumanna, hreppareikningum og tíundaskrám. Þessi skjöl er að finna ýmist á Þjóðskjalasafni eða á héraðsskjalasöfnum. Einnig eru efnahagsupplýsingar í búnaðarskýrslum (eftir 1787), sem eru í skjalasöfnum rentukammers, stiftamtmanns, amtmanna, landshöfðingja og stundum sýslumanna. Hinar yngri, þ.e. frá 20. öld, eru í safni Hagstofu Íslands. Þá eru uppskrifta- og virðingabækur hreppstjóra góðar heimildir og síðast en ekki síst uppboðs- og skiptabækur sýslumanna. Enn má nefna skjöl dánarbúa og verslunarskjöl. Fundargerðir og skjöl fátækranefnda og framfærslufulltrúa sveitarfélaganna veita upplýsingar um efnahag og lífsskilyrði þeirra sem minna máttu sín og oft um hvernig efnahagur fólks hafði bein áhrif á líf þess.Geta má þess að í ofangreindum heimildum má lesta út upplýsingar um efnahag einstaklinga, þjóðfélagshópa, heilla sveitarfélaga eða jafnvel þjóðarinnar allrar.

Skjöl um eignarrétt
Eignarréttur skiptir flesta miklu máli. Mikið er af alls konar eignaskjölum í Þjóðskjalasafni. Afsöl/kaupbréf, veðbréf/skuldabréf eru færð í afsals- og veðmálabækur sýslumanna. Elstu bókunum hefur yfirleitt verið skilað til Þjóðskjalasafns en þær yngri eru enn í notkun hjá sýslumönnum. Afsals- og veðmálabækur úr Reykjavík og Gullbringu- og Kjósarsýslu verða ekki notaðar nema með hjálp efnisyfirlits sem er hjá sýslumannsembættunum. Fólk verður því að hefja leitina hjá sýslumanni í viðkomandi umdæmi og fá þar uppgefið númer bókar og skjals. Kaupbréf má finna víðar í safninu. T.d. er til safn jarðaskjala, sem flokkuð eru eftir sýslum og síðan raðað eftir jarðaheitum. Yfir þetta safn er til sérstök skrá.